Oorlogsjaren 1940-1945

De eerste oorlogsjaren waren voor de joodse gemeenschap betrekkelijk rustig. Een incident: antisemitische leuzen werden op de etalageruit van slager Blom gekalkt. Heel geleidelijk gingen allerlei op het eerste oog ‘onschuldige’ maatregelen in, waardoor de joodse burgers steeds meer afgezonderd raakten van de andere burgers. Zo moesten op 10 januari 1941 alle joden ouder dan 8 jaar zich op het gemeentehuis laten registreren. In Winterswijk woonden toen 287 joden waarvan 42 vluchtelingen.
Aan de hand van die bevolkingscijfers konden de bezetters hun ‘vijanden’ aanpakken. Dit werd in de nacht van 7 op 8 oktober 1941 op meedogenloze wijze zichtbaar. Politietroepen sloegen hard toe en arresteerden weerloze joden. In Winterswijk werden joodse mannen door de Duitse ‘Sicherheitsdienst’, geassisteerd door Winterswijkse politiemannen, uit huis gehaald.

 

Razzia

Drieëndertig joodse mannen uit Winterswijk stonden er op de lijst van de Sicherheitsdienst. Diverse families werden gewaarschuwd door buren of vrienden. Zes mannen werden meegenomen. Binnen 1 tot 7 weken werden ze vermoord in concentratiekamp Mauthausen:

  • Philip Slager
  • Heiman Philips
  • Harry Gans
  • David Schwarz
  • Aron Alexander van Gelder
  • Siegfried Hamburger

In de herfst van 1941 werden de meeste openbare gebouwen voor joden verboden terrein. Borden met ‘Voor Jooden verboden’ verschenen op restaurants, cafés, hotels, bioscopen, zwembaden, musea bibliotheken enz.

De Winterswijkse families Meijler, Schwarz en De Leeuw hebben de geschiedenis uit deze verschrikkelijke periode opgetekend.

De tekst op de achterzijde van deze foto luidt:
De dames Poppers voor hun zaak aan de Meddosestraat in Winterswijk, vlak voor hun vertrek naar het concentratiekamp.
"De foto halen we op wanneer we terug komen."
(Foto:  Gerhard Ribbink, Winterswijk, 1942)

Na de oorlog

Op 17 juni 1945 werd er, thuis bij de familie Van Gelder, de eerste naoorlogse bijeenkomst van de Joodse gemeenschap gehouden. De kleine groep die was teruggekeerd wilde alles in het werk stellen om de gemeenschap weer op te bouwen. Sinds 23 juni hadden zich weer 51 joodse Winterswijkers in het persoonsregister van de burgerlijke stand laten inschrijven. In totaal bleken ruim 300 joden (ter plaatse geboren of woonachtig) te zijn vermoord in de concentratiekampen. In 1949 was de beschadigde synagoge nog niet hersteld. De Gemeente Winterswijk wilde het bedrag waarvoor zij de synagoge van de Duitse bezetter had gekocht terugvorderen van de Joodse gemeenschap. Met name door de inzet van de dhr. en mevr. Van Gelder - Weiler is de synagoge weer terug in de handen van de Joodse gemeenschap gekomen, daarna hersteld en opnieuw ingericht. Op 14 januari 1951 werd de gerestaureerde synagoge op plechtige wijze door Rabbijn J. Tal opnieuw ingewijd.

Het echtpaar Van Gelder - Weiler stelde een Memorboek samen dat tijdens de inwijdingsdienst in de synagoge werd neergelegd. Het bevat de gekalligrafeerde namen van de vermoorde joodse gemeenteleden.

Bij de foto: De buitengewone bijeenkomst van de Joodse gemeente in Hotel ‘De Klok’. De voorzitter, dhr. Van Gelder met aan zijn zijde mevr. S van Gelder – Weiler, spreekt de aanwezigen toe ter gelegenheid van de inwijding van de synagoge in 1951. Naast mevr. Van Gelder zitten dhr. Zadoks en dhr. Troostwijk uit Arnhem als vertegenwoordigers van het ressort Arnhem.
Buitengewone bijeenkomst van de Joodse gemeente in Hotel ‘De Klok’

Vanaf de her-inwijding waren er iedere sjabbat weer diensten. De voorganger was dhr. S. Schwarz. Dit kon mede omdat leden uit Groenlo, Borculo, Aalten en Eibergen naar Winterswijk kwamen om de diensten mee te maken.

Het kleine ledenaantal zou in de loop der jaren verder afnemen. Dit kwam mede omdat de jongeren wegtrokken uit Winterswijk. Na de grote restauratie in 1984 is de gemeenschap zo klein geworden dat het steeds meer moeite kost een dienst te houden. Voor een dienst zijn immers minimaal 10 mannen nodig die bar-mitswa zijn. Alleen op de z.g. Hoge Feestdagen worden er nu nog diensten gehouden.

De Joodse gemeenschap Winterswijk e.o. telt nu (2012) nog 24 zielen.